HEPDE

Apk programma

mybb@mybb.ru (Charyarov) — Fri, 22 Oct 2021 11:04:38 +0300

Diňe apk kitap bolsa dürli gòrnişde kitap yasamagy owredenim 20 manat bashgada durli prog düzmegi owrenjek bolsaň 50 manat

Android apk düzdirmek we öwrenmek

mybb@mybb.ru (Charyarov) — Tue, 19 Oct 2021 08:51:28 +0300

MR_CODER ��(�):

yuwaly

Ýuwmak bolanoga suw degse ýukalýa :D

Hany kim bar ONLINE???

mybb@mybb.ru (Admin) — Mon, 18 Oct 2021 18:11:35 +0300

Birinji pikir menden :flag:

1nji hekaya. "Ol geler"...

mybb@mybb.ru (Admin) — Sat, 16 Oct 2021 19:52:28 +0300

Atayeva ��(�):

Güller reňbe-reň açylypdy, miweli agaçlar tebigatyň gözelligine
görk goşýardy. Çagalar şatlanyp, guşlar pelpelläp uçuşyp,
derýalar joş urýardy. Dünýä özboluşly gözellige beslense-de,
bagtsyzdy. Sebäbi onuň üstünde örän aýylganç wakalar bolup
geçýärdi.
Adamlar özlerine sansyz nygma1tlary eçilen beýik Biribary
unudypdylar. Olar Ýaradana däl-de, başga zatlara tapýardylar.
Biri oda çokunsa, ýene biri Güne tapýardy, kimsi-de sygra
çokunýardy. Adamlar daşdan, agaçdan ýonup ýasan şekillerinden
medet isleýärdiler. Olaryň çokunýan zatlaryna �but� diýilýärdi.
Ýogsam, daşy, ody, agajy, sygry we Güni ýaradan Allady.
Aslynda diňe Alla ybadat edilmelidi.
Baýlar garyplaryň hakyny iýýärdi, hiç kim gyz çagasynyň
dogulmagyny islemeýärdi, pukaralar hiç hili äsgerilmeýärdi.
Garrylara kömek edýän bolmansoň, olaryň günleri kyndy.
Hassalaryň halyndan habar alýan ýokdy. Ne-hä kada-kanuna
boýun bolunýardy, ne-de adamlara hormat goýulýardy. Jennet
ýaly gözel ýerlerinde beýle günä işlere baş goşýan nadanlary
Ýeriň çydam edip göterişine haýran galmalydy!
Beýik Alla hz. Adam atadan (a.s) bäri gaty köp pygamber
iberipdi. Pygamberler adamlary Alla ybadat etmäge çagyrypdylar,
olara dogry ýoly görkezip, ýagşylykdan, halallykdan aýrylmazlygy
ündäpdiler. Emma adamlar ýene-de şeýtana uýup, pygamberleriň
Alladan getiren buýruklaryny unudypdylar. hz. Isanyň (a.s)
ýagty jahana iberileninden bäri bäş asyrdan hem köp wagt geçipdi. Bütin dünýä adalatsyzlyklara, zulumlara, ýamanlyklara
�Besdir!� diýip biljek pygambere garaşýardy. Ol pygamber
bütin dünýä adalaty, parahatçylygy we ýagşylygy getirmelidi.
Emma ol haçan gelmelidi?!

Âp berekellla dossi 👏

,,Ýüregimde bakysyň...''

mybb@mybb.ru (Sohbet_Ayan) — Sat, 16 Oct 2021 13:28:15 +0300

Admin ��(�):

Tuweleme dost gowy tasirli cykypdyr 👏

Sag bol dos, Ayanym gowydy sebabi!

Jaýyň jennet bolsun, sen söýen ýarym!(Aýlinim)

mybb@mybb.ru (Dina) — Fri, 15 Oct 2021 20:25:00 +0300

Yatan yeri yagty,jayy jennetden bolsun

365 Gün. Günde bir hekaya. "Yatda saklalyñ!!!"

mybb@mybb.ru (Atayeva) — Fri, 15 Oct 2021 19:15:47 +0300

Bole bole. Minnetdar okanynyza))

Jaýyň jennet bolsun, sen söýen ýarym!(Aýlinim)

mybb@mybb.ru (Sohbet_Ayan) — Fri, 15 Oct 2021 15:30:47 +0300

AMIN

Saýtda berjaý etmeli düzgünler!!!

mybb@mybb.ru (Admin) — Fri, 15 Oct 2021 15:16:38 +0300

Sohbet_Ayan ��(�):

Bet eken duzgunnama, ustunlik dos dine one

Sagbol dost

Maýmynlar

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:42:21 +0300

Maýmynlar

(latynça � Anthropodiea, iňlisçe � monkeys, rusça � ��) primatlar otrýadyna degişli süýdemdirijileriň podotrýady. Maýmynlar 2 topara: 2 maşgalany � igrunkalary we sebidleri özüne birleşdirýän atdaş 1 uly maşgalasy bolan giň burunly maýmynlara (Merkezi we Günorta Amerikada duş gelýänler); 2 uly maşgalany: pes gurluşly dar burunlylary (muňa 1 maşgala � martyşka şekilliler girýär) hem-de adama meňzeş primatlary (muňa gibbonlar we adam şekilliler maşgalalary girýär) özüne birleşdirýän dar burunly maýmynlara (Ýewropada duş gelýänler) bölünýär. Soňky uly maşgala adamlar ýa-da gominidler maşgalasy hem degişlidir.
Maýmynlaryň agramy 400 g-dan (igrunkalar), 180 kg-a we ondan hem köpräge (gorillalar), uzynlygy 15 sm-den (pes boýluja igrunkalar) 2 m-e (gorillalar) ýetýär. Adam şekilli maýmynlardan we magotlardan başga ähli maýmynlaryň guýrugy bolýar. El-aýaklary bäş barmakly, ýapyşyş organy bolup, olar agaçlaryň üstünde ýaşamaga uýgunlaşandyr. Dar burunly maýmynlaryň uly barmagy belli bir derejede beýleki barmaklarynyň garşysyna ýerleşendir. Barmaklarynyň ujy dyrnaklydyr. Maýmynlaryň ýüzünden we gulagyndan başga ýerleri tüý bilen örtülendir. Maýmynlaryň kellesi togalak, käbirleriniň ýüzi süýrüdir. Adam şekilli maýmynlaryň çeýneýiş we ýüz-keşp (mimika) muskulaturalary gowy ösendir. Maýmynlaryň dişleriniň (32-36) gurluşy adamyňka meňzeşdir. Maýmynlaryň (igrunkalardan başgasynyň) beýnisi uly we onda köpsanly keşler hem-de egrem-bugramlyklar bolup, uly ýarym şarlar beýnijigiň üstüni örtýär. Maýmynlaryň ys alyş organlary gowşak, eşidiş, görüş we syzyş organlary gowy ösendir.
Maýmynlaryň köpüsi gündizine süri bolup agaçlaryň üstünde, pawianlar, geladlar, magotlar diňe ýerde ýaşaýar. Maýmynlar miweler, ýapraklar, ýaş şahajyklar, mör-möjekler, ulitkalar, guş ýumurtgalary, ownuk guşlar bilen iýmitlenýär. Ýylanlar, maýmyn iýýän ýyrtyjy guşlar, alajagaplaňlar, krokodiller maýmynlaryň esasy duşmanlarydyr.
Maýmynlaryň bogazlyk möhleti 4-9 aý. Köplenç 1 (igrunkalar 2-3) çaga guzlaýar. Pes gurluşly maýmynlar 3-5, adam şekilli maýmynlar 7-10 ýaşlarynda jyns taýdan ýetişýär. Maýmynlar 20-60 ýyla çenli ýaşaýar.
Olar haýwanat baglary we laboratoriýalar üçin tutulýar. Maýmynlaryň biologik we medisina tejribelerini geçirmekde uly ähmiýeti bardyr. Olaryň köp görnüşleriniň sanynyň azalanlygy üçin olar goralyp saklanýar.

Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 5, sah.298

Gotan

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:34:43 +0300

Gotan

(latynça � Pelecanus, iňlisçe � pelican, rusça � ��)
Guşlar klasynyň kürek aýaklylar otrýadyna degişli iri suw guşy. Onuň bedeniniň uzynlygy 1.8 m, ganatynyň uzynlygy 640-770 mm, agramy 8-12 kg, uzyn çüňküniň aşagynda holtumy bolýar. Gotanyň ganatlary uzyn, guýrugy gysga, ýelekleriniň reňki, esasan, agymtyl-gyzgylt ýa-da çal, ganatlarynyň iri ýelekleri goňras ýa-da gara bolýar. Gotanyň aýaklarynyň barmagynyň arasy ýüzgüç perdelidir. Gotan yssy hem aram guşaklyklarda ýarandyr. Onuň 8 görnüşi bar. Öňki sowet döwletleriniň, şol sanda Türkmenistanyň faunasynda gyzgylt gotan (Pelecanus onocrotalus) we buýra gotan (Pelecanus crispus) görnüşleri bar. Olar köplenç Aral, Kaspi, Azow hem Gara deňizleriniň we olara guýýan derýalaryň kenarlarynda mesgen tutýar. Türkmenistanda ýaz we güýz aýlary Amyderýa, Murgap, Tejen, Etrek, Garagum derýalarynda, Kaspi deňziniň ýakasynda we Köpetdag eteklerinde gotanyň iki görnüşi duşýar. Gotan suwda gowy ýüzýär. Süri bolup höwürtgeleýär. Ýumurtgasynyň reňki ak, sany 2-5 bolýar. Ýumurtga basmaga gotanyň iki jynsy hem gatnaşýar (35-40 günläp). Ol balyk bilen iýmitlenýär.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 2, sah.339-340

Ajygarpyz

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:30:34 +0300

Ajygarpyz

(latynça � citrullus colocynthis, rusça � ��, iňlisçe � colocynth, bitter apple)
Kädiler maşgalasyna degişli köpýyllyk ýabany garpyz. Onuň pazyly inçejik(diametri 3-5 mm), gollarynyň töweregi gyraňly bolýar. Ýapragynyň uzynlygy 6-8 sm, ini 4-5 sm. Ajygarpyz güli sary, aýry jynsly, bir öýli ösümlikdir. Çigidi garamtyl, boýy 6 mm ýetýär. Sargylt, gataňsy, eti örän ajy bolýar. Ajygarpyz tropiki we subtropiki çöllükde bitýär. Ajygarpyz sürgi üçin peýdalanylýar. Onuň düzüminde glýukozid alkaloidibardyr. Ajygarpyzyň asly mekany Afrikanyň günortasyndaky Kalahariýa sährasy bolup, ol şol ýerde ösýän köpýyllyk ýabany ösümlikdir. Ajygarpyz daş-töwerege ýaýrap, özüniň arealyny has giňeldýär. Mysal üçin: Liwiýa, Alžir, Efiopiýa. Müsür, Italiýa, Ispaniýa, Saud Arabystany, Siriýa, Şri Lanka, Hindistan, Eýran, Owganystan we başga birnäçeýurtlar ajygarpyzyň ýaýran ýerleridir. Ajygarpyz Türkmenistanda ilkinji gezek Ahal welaýatynyňTejenetrabynyň ekin meýdanynda tapyldy. Ýerli ajygarpyz biziň şertlerimizde birýyllyk bolany üçin,onuň biologiýasy başga ýerdäkilerden has tapawutlanýar. Ony 1948-nji ýylda N. N. Garýagdyýew bilen M. A. Andreýew tapdylar we ilkinji bolup bu barada ylmy işýazdylar. Ajygarpyz Tejen oazisiniň ähli ýerine ýaýrandyr.Ajygarpyzyň bu ýere Owganystanyň Bakwiýa, Gilmend sähralaryndan sil suwy bilen gelendigi tassyklanýar. Biziň ýurdumyza gelýänçä, ajygarpyzyň biologiýasy bütinleý üýtgäp,köpýyllyk ösümlikden birýyllyga öwrülipdir.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 1, sah. 66

Deňiz pyşdyllary

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:28:15 +0300

Deňiz pyşdyllary

(latynça � Chelonioidea, rusça � �� , iňlisçe � Sea turtles)
Süýrenijileriň bir otrýady. Boýny gysga, aýaklary ýüzgüç (last) görnüşlidir. Öň aýaklary yzky aýaklaryndan ep-esli uzynrak. Deňiz pyşdyllary ähli tropiki we subtropiki deňizlerde ýaýrap, käwagtlar aram guşaklyklaryň suwlarynda hem duşýarlar. Ömrüni suwda geçirip, diňe köpelýän wagty ýumurtga taşlamak üçin gury ýere çykýarlar. Bu otrýad iki maşgalany: derili deňiz pyşdyllarynywe hakyky deňiz pyşdyllary öz içine alýar. Hakyky deňiz pyşdyllary 3 urugdan: adaty deňiz pyşdyllaryndan, karetta we hakyky karettadan ybaratdyr. Adaty deňiz pyşdyllary ýaşyl pyşdyl (iýilýän) atly bir görnüşi tagamly eti bilen köp ýurtlarda bellidir. Ol beýleki görnüşlerden ulurakdyr. Onuň gapagynyň uzynlygy 80-110 sm-e, agramy 150-200 kg-a, käbirleriniňki 450 kg-a ýetýär. Olar suw otlary, meduzalar, mollýusklar bilen iýmitlenýärler. Deňiz pyşdyllary Karib deňzinde maý aýyndan oktýabra, Wozneseniýa adasynda ýanwardan iýuna, Seýlonda iýuldan ýanwara çenli bolan döwürlerde ýumurtga taşlaýarlar. Her ene pyşdyl denziň kenaryna çykyp, 350-500-e golaý ýumurtga guzlap, guma gömýär, 45-60 günden soň ýumurtgalardan uzynlygy 5 sm bolan pyşdyllar çykýarlar. Ýumurtgalaryny köplenç ýylanlar, itler, ýenotlar, ýaguarlar tapyp iýýärler. Deňiz pyşdyllarynyň bir görnüşi bolan bissanyň gapagy darak, ilik we gaýry zatlary ýasamak üçin ulanylýar.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 3, sah. 115

Gözleriň guraklyk sindromy

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:26:25 +0300

Gözleriň guraklyk sindromy

Tehnologiki ösüşiň çaltlaşmagy bilen häzirki wagtda gözleriň köp sanly keselleri ýaýbaňlaşýar. Daşky gurşawyň täsiri, kondisioneriň ýa-da wentilýatoryň ýanynda bolmak, kompýuteriň öňünde ýa-da kitabyň başynda arakesmesiz oturmak, ýaş mäzleriň işinde bozulmalary ýüze çykarýar. Hasabaty gyssagly tabşyrmaly, bir günüň dowamynda ýüzlerçe sahypa okamaly, çeni-çaky bolmadyk sanlary seljermeli we degişli grafikleri düzmeli bolanda, işiň gyzgynlygy bilen hat-da gözüň gyrpylmagy ýatdan çykýar.
Ýaş mäzleri nähili işleýär, ýaşlar näme funksiýany ýerine ýetirýär?
Öňki wagtlar gurak gözleriň sindromy ýaş üýtgemeler sebäpli, 50 ýaşdan soň ýüze çykýar hasaplanýardy. Häzirki döwürde kesel öňe adim etmek bilen, ýaşlarda hem köp gabat gelýär. Ýaş bölünip çykmagynyň disfunksiýasy mäzleriň bölüp çykarýan suwuklygynyň gerekli bolan möçberinden az bolmagy bilen häsiýetlenýär. Gözler gyrpylanda gorag işini ýerine ýetirýän gerekli bolan nem bilen göz ýuka gat örtülýär. Ýaş gatlagy nem, suw we ýag böleklerden durýar. Nem bölegi gözüň gabyklarynyň emaý bilen açylyp-ýapylmasyny, suw gatlagynyň göz almasyna deň ýaýramasyny üpjün edýär. Ýag gatlagy nemiň bugarmagynyň öňüni almak üçin zerurdyr, şeýle-de, ol göze zeper ýetirip biljek tozandan we maýda bölejiklerden goraýar. Ýaş ýokarky gabygyň üstünde ýerleşen (suw gatlagy), gabaklarda we konýuktiwada ýerleşen (ýag we nem gatlagy) mäzler tarapyndan bölüp çykarylýar. Göz gyrpylanda suwuklyk deň derejede göze ýaýraýar, artykmaç suwuklyk gözüň içki burçuna toplanýar. Ýaş gözüň kadaly işi üçin zerurdyr, käbir emosional ýagdaýlarda, agyryda reflektor bölünip çykýar.
Gözleriň guraklyk sindromy: alamatlary we sebäpleri
Gözde artykmaç guraklygy:
Kondisioneriň ýa-da wentilýatoryň ýanynda köp wagtlap bolmak, kompýuteriň başynda oturmak (esasan ýyladyş möwsümi bilen häsiýetlenýän otagyň howasynyň gurak bolmagynda);
Gözleri gyrpmagyň ýygylygynyň bozulmagy;
Ýaş bölünmek işine täsir edýän derman serişdelerini (damar giňeldiji, antigistamin, antidepressant häsiýetli) kabul etmek;
Göz perdesiniň üstki gatlagynyň deformasiýasy;
Geçirilen konýuktiwit;
Ýaş mäzleriniň tozan ýa-da makiýažyň bölejikleri bilen dykylmagy;
Autoimmun keselleri (meselem Şegreniň sindromy);
Kontakt linzalaryň ulanylmagy;
Gormonal bozulmalar, klimaks.
ýaly sebäpler bilen şertlendirilip biler.
Kesel möwjeýän döwründe gözde oňaýsyzlyk duýulýar, ýygy-ýygydan gözleri gyrpmaly bolýar, oňa garamazdan, ol kömek etmeýär. Gijeme, awama, gözleriň öňünde örtük bar ýaly alamatlar peýda bolýar. Göze bir zat düşen ýaly, daş töweregi aýdyň görmäge päsgel berýän ýaly bolýar. Ýagtylykda ýiti agyrylar duýulýar.

Anyklaýyş we bejeriş usullary
Eger gözde oňaýsyzlyk dowamly ýüze çykyp biynjalyk edýän bolsa, hökmany suratda oftalmolog lukmana ýüz tutmaly. Oftalmolo anyk kesel kesgidini goýmak üçin yş lampasy bilen biomikroskipiýa barlagyny geçirýär Soňundan ýaş gatlagyna baha bermek üçin Şirmeriň we Nornyň barlagy bellenilýär. Bejergi üçin damja görnüşinde emeli göz ýaşyny, çyglandyryjy göz damjalaryny ulanmak bolýar. Çyglandyryjy göz damjalaryndan hilokomod, hilogel, hilokea ýaly görnüşlerini maslahat berip bolar. Bu damjalaryň ählisi gözleriň guraklygynyň oňaýsyz täsirlerini aýyrmak, gözleri çyglandyrmak, zeperlenmeleriň çalt bitmegine ýardam etmek üçin niýetlenendir. Hilokomod-gözlerde awunma, guraklyk, del jisim düşen ýaly duýguda, gözleriň ýadawlygynda ulanylýar. Hilogel-dowamly gözlerde awunma, guraklyk, del jisim düşen ýaly duýguda, gözleriň ýadawlygynda ulanylýar. Hilokea-gözleri çyglandyrmak, we gözleriň dürli zeperlenmelerinde çalt bitmegini üpjün etmek üçin ulanylýar.
Eger kesel ötüşen bolsa, antibiotikleriň ulanylmagy ýerlikli bolar. Aýratyn ýagdaýlarda hirurgiki amal: ýaş kanallarynyň polimer obturasiýasy geçirilýär.
Şeýle-de, ýaşyň bölünip çykmagyny artdyrýan damjalary maslahat berilýär.

Uatt Žeýms

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:23:52 +0300

Uatt Žeýms

(James Watt)

(19.1.1736, Grinok, Şotlandiýa � 19.8.1819, Hitfild, Angliýa) � şotland oýlap tapyjysy, uniwersal bug maşynyny dörediji, Londonyň korollyk jemgyýetiniň agzasy (1785). 1757-nji ýyldan Glazgo uniwersitetinde işläp, suw bugunyň häsiýetlerini öwrenýär. 1763-1764-nji ýyllarda ol T. Nýukomeniň bug maşynynyň modelini kämilleşdirmegiň üstünde işleýär. Ol 1774-nji ýylda Nýukomeniň maşynyndan 2 esse netijeli bug dwigatelini gurnaýar. Dwigateli işletmek üçin Uatt merkezden gaçýan regulýatory hem-de geçiriji mehanizm hökmünde balansir goýmak bilen walyň aýlanyş ýygylygyny iki esse artdyrýan planetar geçirişi ulanýar. Uatt şu maksat üçin ilkinji gezek indikatory döredýär. Silindrde buguň işini jikme-jik barlaýar. Ol kuwwatyň birinji birligi bolan at güýjüni girizýär. Uattyň bug maşyny tygşytlylygy üçin maşyn önümçiligine geçmekde uly rol oýnaýar.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 9, sah.86

Nýuton Isaak

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:19:32 +0300

Nýuton Isaak

(iňlisçe � Newton Isaac)

(4.1. 1643, Wulstorp, Grantemanyň ýakynynda, Angliýa � 31.3. 1727, Kensington, Angliýa)
Mehanikanyň we astronomiýanyň teoretiki esasyny döreden, bütindünýä dartyş kanunyny açan, differensial we integral hasaplamany (G. Leýbnis bilen bir hatarda) işläp düzen, zerkal teleskopy oýlap tapan iňlis fizigi we matematigi. Ol optikadan möhüm eksperimental işleriň hem awtorydyr.
Nýuton fermeriň maşgalasynda dogulýar. Nýutonyň kakasy onuň dünýä inmeginiň önüsyrasy aradan çykýar. 12 ýaşynda Nýuton Grantem mekdebinde okap başlaýar. 1661-nji ýylda Kembrij uniwersitetiniň Triniti kollejine subsaýzer (gazanç üçin kollejdäki ýumuşlary ýerine ýetirýän garyp talyp) hökmünde girýär. Bu ýerde onuň mugallymy belli matematik I.Barrou bolupdyr. 1665-nji ýylda Nýuton uniwersiteti gutaryp, bakalawr ylmy derejesini alýar. Ol 1665-1667-nji ýyllarda differensial we integral hasaplamalary döretmegiň esasy ideýalaryny jemleýär, zerkal teleskopy oýlap tapýar, bütindünýä dartyş kanunyny açýar we ýagtylygyň dargamagy baradaky tejribäni geçirýär. 1668-nji ýylda Nýuton magistrlik derejä mynasyp bolýar. 1669-njy ýylda Barrou oňa fizika-matematika kafedrasyny berýär we Nýuton onda 1701-nji ýyla çenli işleýär. 1687-nji ýylda Nýuton �Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary� diýen uly işini çap edýär. 1699-jy ýylda zikgehananyň ömürlik müdiri bolýar. Ol şol ýylda Pariž Ylmy Akademiýanyň daşary ýurtly agzasy bolup saýlanylýar. Nýuton iňlis milli panteonynda jaýlanýar.
Nýutonyň ylmy döredijiliginiň iň ýokary belentligi �Başlangyçlardyr�. Onda Nýuton özünden öňki alymlaryň (G.Galileýiň, I.Kepleriň, R. Dekartyň, H. Gýuýgensiň, J.Borelliniň, Gukuň, E.Galleýiň we başgalaryň) işlerini we öz hususy barlaglarynyň netijelerini jemleýär. Şeýlelikde, ol birinji gezek ýer we asman mehanikasynyň ýeke-täk düzgünleşdirilen bitewi sistemasyny döredýär. Ol sistema soňra tutuşlygyna klassyky fizikanyň esasyny düzýär.
Nýutonyň bütin ömründäki işleriniň netijeleri onuň �Natural filosofiýanyň matematiki başlangyçlary�, �Tükeniksiz köp agzaly deňlemeleriň kömegi bilen analiz�, �Flýuksiýa metody��, �Egrileriň kwadraturasy barada oýlanma�, �Üçünji tertipli egrileri sanamak�, �Ählumumy arifmetika�, �Tapawutlar metody� we ş.m. işlerinde jemlenendir.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 6, sah.253

Albert Eýnşteýn

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:17:14 +0300

Albert Eýnşteýn

(Albert Einstein)
(14.3.1879, Ulm, Germaniýa � 18.4.1955, Prinston, ABŞ)
Fizik, otnositellik teoriýasyny döreden, kwant teoriýasyny we statistik fizikany döredijileriň biri. Sýurih politehnikumyny gutarýar (1900), ilki Winterturda, soňra Şafhauzende mugallym, Berndäki federal patent býurosynda ekspert (1902�1909); Sýurih uniwersitetinde professor (1909), Prussiýa we Bawariýa Ylymlar Akademiýasynyň agzasy (1913), Berlin uniwersitetiniň professory we fizika institutynyň direktory (1914). Şol ýyllarda Eýnşteýn otnositelligiň umumy teoriýasyny tamamlaýar, şöhlelenmäniň kwant teoriýasyny ösdürýär. Statistik fizika, Broun hereketi, şöhlelenme teoriýasy barada birnäçe işleri geçirýär. Fotoeffekt kanunlaryny açanlygy we teoretiki fizika baradaky işleri üçin Nobel baýragyna mynasyp bolýar (1921). 1933-nji ýylda Germaniýadan gidýär. Şondan soň Prinston (ABŞ) Ýokary barlaglar institutynyň agzasy. Eýnşteýn meýdanyň ýeke-täk teoriýasyny işläp düzmäge synanyşýar we kosmologiýa meseleleri bilen meşgullanýar. Faza, wagt we dartyşmanyň umumy kanuny bolan otnositellik teoriýasy Eýnşteýniň iň esasy ylmy üstünligi hasaplanýar. Eýnşteýniň ýörite otnositellik teoriýasy fiziki barlaglar üçin (mes.: Ýadro fizikasynda we elementar bölejikleriň fizikasynda) zerur serişde bolup durýar, netijede bu teoriýa doly eksperimental tassyklanýar. Eýnşteýn 1916-njy ýylda grawitasion gyşarmanyň ýaýrama meselesini çözenden soň, grawitasion tolkunlaryň bardygyny öňünden aýdýar. Şeýlelik bilen umumy otnositellik teoriýasy tamamlanýar. Umumy otnositellik teoriýasynyň kömegi bilen Nýuton mehanikasy arkaly düşündirip bolmadyk Merkuriý planetasynyň orbitasynyň anomal ýagdaýy düşündirildi. Günüň dartyş meýdanynda ýagtylyk şöhleleriniň gyşarmasyny (1919-1922) anyklady we şu meýdanda atomyň spektral çyzyklarynyň süýşmesini öňünden aýtdy (1925). Eýnşteýn kwant teoriýasyna şöhlelenýän meýdanyň diskret strukturasy hakyndaky düşünjäni girizdi we şonuň esasynda fotoeffekt kanunlaryny çykardy. Lýuminessent we fotohimiki kanunlary düşündirdi. Eýnşteýn kwant teoriýasyny ösdürip, 1916-njy ýylda şöhlelenme proseslerini öz-özünden şöhlelenmä (spontan) we mejbury (induksiýalaýyn) şöhlelenmä böldi. Eýnşteýniň bu işi häzirki zaman kwant elektronikasynyň esasyny düzdi. Eýnşteýn 1924-nji ýylda Ş. Bozeniň ýagtylygyň kwant statistikasy boýunça ýazan makalasy bilen tanyşdy, soňra ideal gazyň kwant teoriýasyny döretdi, şeýlelikde Boze-Eýnşteýn statistikasy ýüze çykdy.
Eýnşteýniň ylmy işleri häzirki zaman fizikasynyň ösmeginde uly rol oýnady. Eýnşteýn diňe ylym bilen çäklenmedi. XX asyryň 20-40 ýyllaryndaky jemgyýetçilik syýasy wakalary ony tolgundyrdy, ol faşizme garşy çykmak bilen faşistik Germaniýasynda ýadro ýaragynyň döremek howpunyň bardygy barasynda 1940-njy ýylda ABŞ-nyň prezidentine hat ýazdy, bu bolsa ABŞ-da ýadro barlaglaryň ösdürilmegine getirdi. Eýnşteýn dünýäniň köp ylmy jemgyýetleriniň, akademiýalarynyň hormatly agzasy bolupdy.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 10, sah. 269

Impuls tranzistory

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:15:39 +0300

Impuls tranzistory

Impuls tranzistory � özünden geçýän signaly az wagtlap saklaýan we doýgunlyk ýagdaýynda az garşylygy bolan tranzistor. Ol impuls ýagdaýynda netijeli işlemek üçin niýetlenendir.

Pifagoreizm

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:13:10 +0300

Pifagoreizm

B.e. öň VI-IV asyrlarda Gadymy Gresiýada san hemme zadyň esasy prinsipidir diýen düşünjeden ugur alýan dini-filosofik taglymat. Ol Pifagoryň adyndan gelip çykýar. Ilkibada Pifagoryň taglymaty onuň öz esaslandyran mekdebiniň çäginde gizlin syr hökmünde dilden-dile aýdylyp gelnipdir. Pifagoreizmiň ilkinji ýazmaça beýanyny Filolaý berýär. V asyryň ahyryndan pifagoreizm kem-kemden Sokrat-Platon filosofiýasy bilen ýakynlaşyp başlaýar. Gadymy Platon akademiýasy döwründe pifagoreizm gutarnykly resmileşýär. Arhit Tarentskiý (IV asyryň 1-nji ýarymy) pifagoreizmiň iň sonky görnükli wekilidir. Bu taglymatyň tarapdarlary dünýä akyl ýetirmek dünýäni dolandyrýan sanlara akyl ýetirmekdir diýip tassyklaýarlar. Pifagoreizm tebigatda hemme zat belli bir san gatnaşyklaryna boýundyr diýip sanlary absolýutlaşdyrýar. Munuň özi ähli tebigat hadysalarynyň başky esasy materiýa däl-de, sanlardyr diýen idealistik tassyklama eltýär. Pifagoreizmde geometriýa köp üns berilýär. Nokat birlige, çyzyk � ikilige, üst � üçlüge, jisim � dörtlüge meňzedilýär. Pifagoreizme eýerijiler sanlary zatlardan aýryp, sanlary özbaşdak bir zada öwrüp, hudaýa dönderýärler. Olaryň pikiriçe, birlik � hudaýlaryň enesi, ählumumy başlangyç we ähli tebigat hadysalarynyň esasy, ikilik � garşylyklar prinsipi, tebigatda otrisatellilik, tebigat � jisimi (üçlügi) emele getirýär, üçlük ilkinji başlangyç zadyň üç bitewi we onuň garşylykly taraplarydyr. Dörtlük � tebigatyň dört elementiniň obrazydyr. Onluga mukaddes dekada (onluk) hökmünde, şeýle hem on ýagtyltgyçly on sany asman sferasyndan ybarat Älemiň obrazy hökmünde garapdyrlar. Bu taglymatda, esasan, 10 sany gapma-garşylyga: tükeniklilige we tükeniksizlige, täklige we jübütlige, birlige we köplüge, çeplige we saglyga, erkeklige we aýallyga, dynçlyga we hereketlilige, gönülige we egrilige, ýagtylyga we garaňkylyga, gönüburçluga we kwadrata üns berilýär. Tükenikli we tükeniksiz gapma-garşylyk iň esasy gapma-garşylyk hasaplanypdyr. Pifagoreizmde janyň bakylygy baradaky dini taglymat hem ündelýär, Pifagoreizmiň ideýalary diňe bir antik döwürde däl, eýsem orta asyrlarda-da we täze döwürde hem ýaýrapdyr.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 7, sah.92

Aristotel

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:10:06 +0300

Aristotel

(b. e. öň 384�322)
Gadymy grek akyldary we alymy. Aristotel Stagirde doglupdyr. Afinyda Platonyň akademiýasynda 20 ýyl okandan soň şol ýerde öz mekdebini � Likeýi esaslandyrypdyr. Onuň garaýyşlary �Metafizika�, �Fizika�, �Organon�, �Syýasat�, �Etika� diýen eserlerinde beýan edilipdir. Aristoteliň filosofik garaýyşlary Platonyň idealizmine garşy alnyp barlan göreşde kemala gelipdir. Ol Platonyň �ideýalar� hakyndaky taglymatyny düýpli tankytlaýar. Aristotel düýp mazmunyň hut zatlaryň özeni bolup durýandygyny, şoňa görä hem filosofiýanyň tebigy hadysalary öwrenmäge ýuzlenmelidigini hem-de Platonyň �ideýalar mistikasyny� taşlamalydygyny belleýär. Aristoteliň Platony tankytlaýşy yzygiderli materialistik häsiýetde bolmandyr. Onuň dünýägaraýşy materialism bilen idealizmiň arasynda yraň atyp duran garaýyşdyr. Aristoteliň pikirine görä dünýä hil taýdan dürli elementlerden: topragyň, ýeliň, suwuň we oduň utgaşmasyndan ybaratdyr. Ol materiýanyň, zatlaryň obýektiw ýaşaýandygyny ykrar etmek bilen materiýany passiw, hereketsiz hasap edýär. Aristoteliň pikiriçe aktiwlik forma degişlidir. Ol Platonyň �ideýasyna� menzeş �Ähli formalaryň formasynyň�, �Ilkinji hereketlendirijiniň�, ýagny hudaýyň-da ýaşaýandygyny tassyklaýar. Aristoteliň akyl ýetiriş taglymatynda materialistik sensualizm özüniň açyk beýanyny tapýar. Onuň pikiriçe, akyl ýetirilýän zatlar olar baradaky bilimlerden ozal ýaşaýar. Aristoteliň nukdaýnazaryna görä, biziň ten duýgularymyz dine ýekeleýin zatlary bilmäge kömek edýän bolsa, onda ylmyň wezipesi � hususy zatlardaky umumy zatlara akyl ýetirmekden ybaratdyr. Aristotel formal logikanyň hem esasyny goýan alymdyr. Ol etikanyň, estetikanyň we sosiologiýanyň problemalarynyň hem üstünde işleýär. Aristotel gul eýeleriniň ideology bolanlygy üçin, ol gul eýeçilik gurluşynyň bakydygyny esaslandyrmaga synanyşypdyr we jemgyýetde bir adamyň gul, başga biriniň bolsa hojaýyn bolmagyny �tebigy� zat diýip yglan edipdir.
Aristotel we onuň taglymatlary
Aristotel antiki filosoflaryň içinde ilkinji bolup filosofiýany takyk ylymdan tapawutlandyryp başlaýar. Ol manylar ýa-da ilkinji esaslar we sebäpler baradaky ylym bolan �birinji filosofiýany� tebigaty öwrenýän �ikinji filosofiýadan� tapawutlandyrypdyr. Taryhda metafizika adyny alan birinji filosofiýanyň garaýan meseleleri tebigat bolman, akyl ýöretmeklik esasynda aňladýan duýgudan ýokardaky baky manylardyr. Aristoteliň pikirine görä , diňe birinji filosofiýa sözüň doly manysynda filosofiýadyr. Şonuň bilen bir hatarda Aristotel fizika, tebigat baradaky taglymatlaryň hem filosofiýalygyny iňkär etmändir, ýöne ol olary ikinji filosofiýa diyip hasaplapdyr. Platonyň filosofiýasyna Sokratyň taglymaty täsir eden bolsa, onuň özüniň filosofik garaýyşlary Platon Akademiýasynyň tanymal uçurymy Aristotel tarapyndan ösdürilipdir. Aristoteliň aýtmagyna görä, adam diňe bir paýhasly bolman, eýsem ol ýaşaýşy jemgyýetden aýralykda bolup bilmeýän �syýasy haýwan� hem bolýar diyip düşündiripdir. Adamlaryň bilelikdaki ýaşaýşy maşgaladan başlanyp, ugur we oba-kendiň üsti bilen ösüp, ugur we kent aragatnaşygyny düzýän döwlete çenli galýar. Birleşmäniň iň ýokary gornüşi bolan döwlet belent abadançylyga gonugýar. Şu nukdaýnazardan Aristotel gadymy grek polisleriniň syýasy gurluşynyň görnüşleri bolan maşgalany, ykdysadyýeti, gulçulyk döwrüni derňeýär.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 1, sah.188-189

Absolýut ideýa

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:07:20 +0300

Absolýut ideýa

Obýektiw idealizmiň filosofiki sistemasynda esasy düşünjeleriň biri. Onuň esasy wekilleri belli nemes filosofy Gegel we onun filosofiki sistemasyny dowam etdirijilerdir. Obýektiw idealizmiň beýleki görnüşleri ýaly, absolýut ideýa hem tebigatdaky we jemgyýetdäki hemme zatlary döreden, olaryn ýaşamagyny, üýtgemegini kesgitleýän maddy dünýäden ýokary bir ruhy başlangyçdyr diýip ykrar edýär. Obýektiw idealistler ol ruhy başlangyja baky ideýa, dünýä ruhy, dünýä erki diýýärler. Gegeliň absolýut ideýasynyň beýleki obýektiw idealistik taglymatlar dan düýpli tapawudy � onuň filosofiýasynyň dialektiki idealizm sistemasy bolanlygydyr. Marksizmiň düýbüni tutujylar Gegeliň filosofiýasynyň gymmatly tarapyny � dialektikasynyň peýdaly ýerini tankydy analiz esasynda alyp, onuň mistiki, idealistik taraplaryny taşladylar. Absolýut ideýa düşünjesi adamlaryň özünden üzňeleşdirilen hem absolýutlaşdyrylan adam paýhasydyr diýip, dialektiki materializm görkezýär.
Çeşme: Türkmen Sowet Ensiklopediýasy, Tom 1, sah.14-15

Ilkinji metro

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:05:37 +0300

Ilkinji metro

Taryhdaky ilkinji metro 1863-nji ýylda Beýik Britaniýanyň paýtagty Londonda ulanylypdyr. Türkiýe respublikasynyň Stambul şäherinde bolsa metro 1875-nji ýylda bolsaulanylyp başlanypdyr.
Dünýäniň iň uzyn metro ulgamy Hytaý halk respublikasynyň Şanhaý welaýatynyň metro ulgamydyr.
Metro � bu şäheriň içinde, ýeriň aşagynda hereket edýän, adamlary gatnatmaga niýetlenen gatnaw ulgamynyň bir görnüşidir.

Terjime eden:
Süleýman Jumamuhammedow

Ilkinji ensiklopodiýa

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:04:52 +0300

Ilkinji ensiklopediýa

Taryhda ilkinji ensiklopediýa Platonyň ýegeni b.e.öňki 407-339-nji ýyllarda ýaşap geçen Spewsipp tarapyndan b.e.öňki 348-nji ýylda taýýarlanypdyr. Onuň taýýarlan ensiklopediýasynda Platonyň taryh, pelsepe, matematika baradaky pikirleribeýan edilipdir. Spewsipp öz ensiklopediýasynaAristoteliň hem belliklerini girizipdir.

Terjime eden:
Süleýman Jumamuhammedow

Ilkinji sirk binasy

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:03:45 +0300

Ilkinji sirk binasy

Taryhda bize mälim bolan ilkinji sirk binasy b.e.öňki VI asyrda gadymy Rimde gurlan �SirkusMaksimus� binasydyr. Bu sirk binasy beýik diwarly, stadiona meňzeş U şekilli gippodrom bolupdyr. Bu ýerde araba tirkegli atlaryň ýaryşy geçirilipdir. Şondan esli wagt soň Ýuliý Sezar tarapyndanb.e.öňki I asyrdabir wagtda 150 müň tomaşaçy ýerleşer ýaly, sirk binasy ulaldylypdyr. Ol öz döwrüniň iň uly sirki hasaplanypýar.
Taryhda ilkinji häzirkizaman sirk 1768-nji ýylda Beýik Britaniýada iňlis çapyksuwary Filip Astleý (1742-1814)tarapyndan at ýaryşlaryny gurnamak maksady bilen gurlupdyr. Şeýlelikde, Westminster köprüsiniň golaýynda at çapyşyklary üçin niýetläp, aýlaw şekilli ýaryş meýdançasyny gurupdyrlar.Bu ýerde öýländen öň atçapyşyklary geçirilip, soň bolsa masgarabazlaryň akrobatik oýunlary görkezilipdir.

Terjime eden:
Süleýman Jumamuhammedow

Ilkinji kofe

mybb@mybb.ru (Admin) — Tue, 21 Sep 2021 11:02:40 +0300

Ilkinji kofe

Taryhda ilkinji gezek kofe biziň eýýamymyzyň 1000-nji ýylynda Efiýopiýanyň Galla taýpasy tarapyndan içmäge niýetlenip oýlanyp tapylypdyr. Olar kofäniň dänejiklerini döwüp, haýwan ýagyny hem goşup içgi ýasapdyrlar. Geçi sürüsiniň çopany bolan Kaldiniň kofäni çeýnäp, jadyly taýajyk degen ýaly göwnüniň joşmagy bilen, şol günden başlapdünýäniň çar künjüne kofe ýaýrap başlapdyr.
Terjimeçiniň belligi: Ilkinji bolup kofe importeden döwlet Osmanly türkmen döwletidir. 1475-nji ýylda Osmanly türkmen döwletinde Kiwa han kofe dükanlary açylypdyr. Ol XVI asyrdaAziýadan dünýäniň beýleki künjeklerine ýaýrap başlapdyr.

Terjime eden:
Süleýman Jumamuhammedow